Inhoudsopgave van Editie 4 - 2024 - Quest

Jazeker, dit is een foto. Misschien denk je dat het een tekening of schilderij is, met die oplichtende plantjes onder de nachtelijke hemel met de Melkweg. Maar nee. Fotograaf Marcio Cabral zette ledlampjes onder de bloemen, soorten van het plantengeslacht Paepalanthus. De opname won in de categorie ‘Plant Life 2023’ de eerste prijs van een internationale fotowedstrijd. ‘Je ziet de pracht van Chapada dos Veadeiros, een nationaal park in Brazilië met een rijke biodiversiteit en adembenemende landschappen’, stelt het juryrapport.…

Wie weet is uit irritatie in 2044 de eerste moord in de ruimte gepleegd Missiedag 9 Ik word gewekt door het kwetterende geluid van vogeltjes. Even ben ik gedesoriënteerd. Ben ik weer terug op aarde? Dan besef ik dat het mijn wekker is. De ledverlichting van mijn slaapcapsule gloeit zachtjes om me op een ‘natuurlijke’ manier wakker te maken. Terwijl ik me uitrek, rits ik de slaapzaak open die aan een van de muren is gefixeerd. Met een licht duwtje zet ik me af en zweef ik naar de deur. Missiedag 24 Het is weer dringen in het hygiënecompartiment. Ik poets mijn tanden, terwijl mijn collega met een spuitfles droogshampoo in zijn haar smeert. Een stofzuigergeluid zwelt aan: het toilet moet aan het werk. Missiedag 201 Alweer gevriesdroogde doperwten,…

Omdat ze voortkomen uit melk, dachten mensen vroeger. Traditioneel kwamen de eerste tandjes van baby’s door terwijl ze hun hele leventje alleen nog maar moedermelk hadden gedronken. Bovendien verschenen deze tanden precies op de plek waar moedermelk contact maakt met het tandvlees. Tenslotte zijn melktanden een stuk witter dan blijvende tanden. Dat komt eigenlijk omdat het glazuur van blijvende tanden doorzichtiger is, waardoor het gele tandbeen meer doorschijnt. Maar eeuwen geleden zagen mensen dit als extra bewijs voor de melkige oorsprong van deze tandjes. FLITS ■ Ook bij jonge apen, puppy’s en biggetjes groeien melktanden. ■ Kuikens en slangenbaby’s hebben geen melkgebit, maar een ‘eitand’ om hun ei van binnen open te breken. ■ Olifanten wisselen zes keer in hun leven van kiezen, maar hun slagtanden zijn eenmalig.…

Op de groei Hoeveel verschil maakt twintig jaar? Amsterdam is nog altijd de hoofdstad en we bakkeleien evengoed over het juiste woord voor patat (friet!). Wat wel veranderde sinds de eerste Quest verscheen, is de samenstelling van de bevolking. Dat zie je goed in deze fijne appartementen met álle bewoners van ons land. Vooral aan de bovenkant zijn er mensen bij gekomen: het aantal jongeren nam af, terwijl de totale bevolking groeide. Dus vormen senioren een steeds grotere groep. Dat proces zet zich de komende twintig jaar door, waardoor 65-plussers in 2044 een kwart van de bevolking vormen. Hopelijk lezen ze dan wel nog altijd Quest. Zitten senioren er in 2044 duurzamer warmpjes bij? 2044…

Sinds de jaren 40 van de vorige eeuw worden soms resten van een wel erg kleine Tyrannosaurus rex opgegraven. Een T. rex-tiener wellicht? Of is het een andere soort, namelijk de Nanotyrannus lancensis? Deze vraag zorgt onder paleontologen al decennia voor verhitte discussies. Een groep onderzoekers aan verschillende universiteiten nam alle fossielen weer eens onder de loep. Ze kwamen tot een lijst van 150 kenmerken die verschillen. Opvallend was bijvoorbeeld dat de armen van de kleine dino langer zijn dan die van grote exemplaren. En dat is merkwaardig: een jong dier waarvan de armen bij de groei naar volwassenheid korter worden. Ook zagen ze dat de groeiringen in de botten van de kleine dino steeds dichter bij elkaar kwamen te staan. Dit is een indicatie dat er steeds minder bot…

GESCHIEDENIS / CULTUUR De pot op Van een gat in de grond tot een ommuurd privékamertje: zo deden we in de loop der eeuwen onze behoefte. HEELAL We noemen hem aarde Ooit was er gas en stof. Hoe klonterde dat samen tot de wolk van een baby die als aarde 4,5 miljard jaar geleden ter wereld kwam? RUIMTEVAART Naar de oneindigheid en verder! We willen bouwen op de maan en wandelen op Mars. De kosmos is van ons! Maar wie doet wat? India, Japan, Europa, China en de VS hebben allemaal hun eigen ruimte-agenda. GEOGRAFIE / TAAL Egypte in Nederland Hongerige Wolf, Egypte, De Dood: het sterft van de rare plaatsnamen in Nederland. Waar komen die vandaan? VERDER IN DE VOLGENDE QUEST: Drie keer werd Sven van der Burgh…

Stekker uit vroem vroem Auto’s reden in 2004 op benzine of diesel. Honderd jaar daarvoor waren er ook elektrische stekkerauto’s, schreven we, maar die redden het toen niet. ‘En nu de olie opraakt, is het de beurt aan waterstof.’ In Amsterdam reden al drie stadbussen met brandstofcellen, de ‘waterstofmotoren’. Na 2010, stelden enkele autofabrikanten, zou waterstof de nieuwe norm worden. Maar kijk, de stekkerauto kwam terug. Wat heet: de Formule 1, het paradepaardje van de autobranche, kijkt er ook naar. Zo las je in 2017 in Quest een reportage over een race in de Formule E, een autosportklasse met elektrische bolides, die nog steeds bestaat. Anno 2024 rijdt zo’n vijf procent van de particuliere auto’s op een accu en verrijzen overal laadpalen. Over elf jaar mogen er geen nieuwe auto’s…

Alleen nog even wc’s, badkamertegels en houten deuren leren printen. Stel je voor: een wijk vol woningen in de vreemdste vormen. Het ene huis krult als een wokkel omhoog, terwijl een ander zich als een abstract kunstwerk in allerlei bochten wringt. Om de hoek staat een ananas met een rode voordeur, verderop een groen kasteel met kantelen hoog boven alles uit. Dat is nog eens een ander straatbeeld dan de Vinex-wijken die we overal in Nederland vinden. Als we bestemmingsplannen voor het gemak even wegdenken, dan kan dit met 3d-printen zomaar de toekomst worden. Alles uit de printer Dat driedimensionaal printen volop in ontwikkeling is, zal je niet zijn ontgaan. De afgelopen jaren word je doodgegooid met nieuwsberichten over allerhande voorwerpen die uit zo’n printer rollen: van stukken taart tot…

Vraag & Antwoord Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. Kriebel een kat eens onder zijn kin, of kroel langs zijn wangen en aai hem tussen zijn ogen en oren. Dieronderzoekers van de University of Lincoln (VK) noemen dat de favoriete plekjes bij katten. Dat een kat aaien op prijs stelt, zie je aan zijn gedrag. Als hij het fijn vindt, zal hij je bijvoorbeeld kopjes geven, vriendelijk aan je snuffelen of rustig knipogen. Ook honden en muizen vinden het erg prettig om geaaid worden. Dat geldt waarschijnlijk ook voor een trits dieren die niet wetenschappelijk onderzocht zijn. Volgens dierenartsen van de Texas A&M University (VS) kunnen zelfs hagedissen en…

Wereldwijd spreken veel meer mensen Braziliaans-Portugees dan Portugees-Portugees. Brazilië heeft nu eenmaal veel meer inwoners dan Portugal en al zijn andere ex-koloniën bij elkaar. De talen lijken veel op elkaar, en na even wennen zouden inwoners van de twee landen elkaar prima moeten begrijpen. Brazilianen praten wat melodischer, Portugezen wat meer binnensmonds. Dat neemt niet weg dat sprekers van het Portugees in beide landen soms verschillende woorden gebruiken. Het gaat vooral om benamingen voor zaken die pas ná de kolonisatie van Brazilië ontstonden. Zo kozen de twee landen andere woorden voor stewardess. Portugezen noemen zo iemand vrij vertaald ‘gastvrouw’, terwijl Brazilianen het over een ‘luchtmeisje’ hebben. Een trein kent de Portugees als comboio, de Braziliaan als trem. FLITS ■ Na 1500 probeerden enkele Europese landen het land dat nu Brazilië…

Wie ’s nachts op een donkere plek de blik naar boven richt, ziet een serene, stilstaande sterrenhemel. Inderdaad, aan de zichtbaarste sterren is niet veel spannends te beleven tijdens een mensenleven. Toch kent het heelal elke dag zeer heftige gebeurtenissen. Opgebrande zware sterren ontploffen, en ronddraaiende restanten van reuzensterren zwiepen elke seconde een dosis dodelijke gamma-, röntgen- en uv-straling de ruimte in. Gelukkig staan deze kosmische killers veelal op veilige afstand: hun schadelijke straling wordt op weg naar de aarde netjes verdund. Het meest hebben we nog te vrezen van de dichtstbijzijnde ster: de zon. Uitbarstingen op haar oppervlak slingeren een bak agressieve, geladen deeltjes op ons af. Gelukkig wordt het grootste deel tegengehouden door het magneetveld van de aarde, dat ze naar de Noord- en Zuidpool leidt. Dat veroorzaakt…

Als het sneeuwklokje bloeit, is het vaak nog te koud voor insecten. Deze plant is dan ook niet afhankelijk van dieren: hij kan zichzelf bestuiven. De stampers en meeldraden zitten in dezelfde bloem. Het stuifmeel komt direct van de stamper op de meeldraad. En net als andere vroegbloeiers, zoals krokussen en narcissen, heeft hij nog een tweede manier om zich te vermenigvuldigen: hij maakt bollen. In de herfst ontstaan aan de bovenkant van de bestaande bol zogeheten ‘broedbolletjes’. Hieruit groeien in de lente nieuwe plantjes, zonder dat er bevruchting nodig is. Andere planten (zoals de hazelaar, die ook bloeit in de winter) gebruiken de wind. De kans op bevruchting is daarbij veel kleiner dan bij bestuiving door insecten. Daarom maakt een hazelaar enorm veel stuifmeel aan. FLITS ■ Bloembladeren van…

Voor de wind Klimaatprobleem, klimaatmars, klimaatscepticus: duurzaamheid heeft in twee decennia veel aandacht gekregen. Twintig jaar geleden moest Al Gore ons nog waarschuwen en was slechts drie procent van onze energievoorziening duurzaam. Gores documentaire An Inconvenient Truth verscheen in 2006. Nu is het percentage duurzame energie bijna vervijfvoudigd, al komt dat vast niet allemaal door Gore. Maar de echte klapper moet nog komen. In 2044 is driekwart van ons energieverbruik hernieuwbaar, als de voorspellingen uitkomen. Dat vraagt om meer windmolens, zonnepanelen en biomassa, maar ook om extra zuinigheid. Het totale energieverbruik daalt al jaren gestaag. De iconen op deze kaarten geven de afname in energieverbruik sinds 2004 weer, inclusief de veranderende verhoudingen tussen de energiebronnen. Actuele en historische cijfers: Klimaat- en Energieverkenning 2023 (Planbureau voor de Leefomgeving). De toekomstvoorspelling is…

Zonder naar de legenda te kijken, lijkt dit een onschuldige kaart. Bruinrood voor huizen, groen voor natuur, grijs is industrie, toch? Tot je inzoomt op de kleine lettertjes, dan komt de kille waarheid aan het licht. Hier zie je het effect van Fat Man, de atoombom die de VS op 9 augustus 1945 op de Japanse stad Nagasaki wierp. Meedogenloos brengt het ‘onderzoek naar strategi-sche bombardementen’ alleen de materiële schade in kaart. Bruin zijn de stadsdelen die door zowel de drukgolf van de bom als door brand verwoest zijn. In rood de gebieden die slechts door vuur zijn aangetast. Groen toont de schade die ontstond door alleen de schokgolf, zonder vuur. En de grijstinten? Die drukken de bevolkingsdichtheid van de stadsdelen uit ten tijde van de explosie. De klap volgde…

Het zou goed zijn voor het milieu als mensen wat vaker hun stukje vlees vervangen voor een plantaardig product. Maar hoe krijg je consumenten zo ver? Door een plantaardig product vooral niet zo te noemen, ontdekten onderzoekers aan de University of Southern California (VS). Proefpersonen mochten een cadeau uitkiezen: of een mand met vlees- en zuivelproducten, óf eentje zonder. Bij verschillende testgroepen kreeg het plantaardige pakket een andere naam. Heette het pakket ‘plantaardig’? Dan koos 27 procent ervoor. De naam ‘veganistisch’ scoorde nog slechter: slechts twintig procent wilde die doos hebben. Maar zodra hetzelfde pakket ‘gezond’ of ‘duurzaam’ werd genoemd, liep dat percentage op tot boven de veertig procent. De voedselmand met het label ‘duurzaam en gezond’ scoorde het allerbest: 44 procent had dat liever dan het vleespakket. WETENSCHAP Gesjoemel…

Deel 3: GAPEN Is het verveling, vermoeidheid of iets anders? Charmant kun je gapen niet noemen, maar eraan ontkomen lukt ook niet. Het moet dus haast wel een functie hebben. Over die functie bestonden tot voor kort vooral veel aardige theorietjes. Maar inmiddels is er steeds meer bewijs voor een aannemelijke verklaring: gapen lijkt de boel aardig op te frissen. Het ideale gaapmoment Wil je stoppen met gapen? Boek dan een woestijnvakantie. Bij extreem hoge temperaturen gapen mensen amper nog, bleek in 2014 uit een studie van bioloog Jorg Massen (Universiteit Utrecht) en een Amerikaanse collega, die mensen observeerde in het zonnige Arizona. Wintersport is een mooi alternatief, want ook bij lage temperaturen gapen we minder dan op een zomerdag, licht Massen zijn studie toe. ‘Rond de 25 graden is…

FLITS ■ De telescoop is op eerste kerstdag 2021 gelanceerd en liet op 11 juli 2022 zijn eerste foto zien. ■ De kijker richt zich vooral op zwak, oeroud licht van sterren die kort na de oerknal zijn ontstaan. ■ Hij kijkt dan ook nooit naar de aarde of de zon, want hun straling zou die van verre sterren ‘verblinden’. De krant ermee lezen lukt niet, maar de Waddeneilanden zou je mooi scherp in beeld moeten kunnen krijgen. Maar daar is de James Webb-telescoop niet voor bedoeld. Hij is zo ontworpen dat je de aarde er nooit mee kunt bekijken. Daarvoor staat hij op te grote afstand: 1,5 miljoen kilometer, vier keer zo ver als de maan. Daarbij heeft hij een schild dat de aarde afschermt. Maar als we het…

Sprookjes zitten vol fantasie. Maar die dwergen en heksen vormen niet de kern van sprookjes. ‘Het zijn oerverhalen. Op een indirecte manier onthullen ze onze diepe en eeuwige angsten’, zegt letterkundige Jaap Goedegebuure, emeritus hoogleraar aan de Universiteit Leiden. ‘Neem de angst om door je ouders in de steek te worden gelaten, zoals bij Klein Duimpje en Hans en Grietje. Of de kans dat je stiefmoeder jaloers op je is. Zie Sneeuwwitje.’ ‘Sprookjes roepen bovendien veel nostalgie op bij volwassenen’, zegt sprookjesexpert Rosalyn Borst van Tilburg University. Ze voeren ons terug naar onze kindertijd, toen heksen nog eng waren. ‘En ze bevatten wrede of andere grensoverschrijdende handelingen, die taboe zijn.’ Maar die we wel soms vrezen. Of wensen. ‘Zelf houd ik van sprookjes waarin de prinses het hoofd afhakt van…

In Nederland reed de eerste stoomtrein in 1839 van Amsterdam naar Haarlem. Vier jaar later vond op weg naar diezelfde stad het eerste dodelijke ongeluk plaats. Op 10 maart 1843 liep een proefrit van een locomotief tussen Haarlem en Leiden slecht af. De heenweg was probleemloos, maar op de terugweg vanaf Leiden ging het mis op de rolbrug bij het dorpje Warmond. De brugwachter had de brug wel gesloten, maar niet goed vergrendeld. Hierdoor bewoog de brug te veel toen de locomotief eroverheen reed. De trein ontspoorde en kantelde, waardoor de machinist zwaargewond raakte en een tweede bemanningslid overleed.…

De macadamiabomen, die van oorsprong uit Australië komen, stellen nogal wat eisen aan hun teelt. De bodem moet erg vruchtbaar en behoorlijk nat zijn. Dat is nodig, omdat de wortels niet erg diep reiken. Het gevolg is dat de boom slecht tegen storm kan, en relatief snel uit de grond wordt geblazen. Ook duurt het zeven tot tien jaar na het ontkiemen van het zaad voordat de belangrijkste soorten (Macadamia integrifolia en Macadamia tetraphylla) hun noten produceren. Dat is niet bevorderlijk voor een lage prijs. Verder wordt de oogst bemoeilijkt door de enorm harde dop. Er zijn geen andere noten in de handel die zich zo moeilijk laten kraken. Geen wonder dus dat een deel van de noten niet heelhuids uit het productieproces komt. Ook dat maakt de gave exemplaren niet…

Het simpele antwoord: zeven graden Celsius. Het iets ingewikkelder antwoord: dat hangt niet alleen af van de buitentemperatuur. Ademwolkjes ontstaan als de waterdamp in uitgeademde lucht condenseert en in druppeltjes verandert. Hoe hoger de luchtvochtigheid, hoe eerder dat gebeurt. Ook speelt de temperatuur van je adem een rol. De temperatuur van de lucht in je luchtwegen wordt niet alleen bepaald door je lichaamstemperatuur. Ook de temperatuur van de buitenlucht die je inademt speelt mee. Die koelt de adem in je luchtwegen af. Hoe kouder de buitenlucht en hoe langer je in de kou staat (en dus meer koude lucht inademt), hoe kouder de lucht die je uitademt. Koude lucht houdt minder vocht vast dan warme. Dus als je net uit je warme kamer naar buiten komt, zul je eerder wolkjes…

FOTOGRAAF DES VADERLANDS Deze foto’s komen uit de serie Slagroomtaart en slingers: Nederland in 100 Verjaardagen van Ilvy Njiokiktjien. Zij was de eerste Fotograaf des Vaderlands (2013) en eerste vrouwelijke winnaar van de Zilveren Camera (2014). Shēngrì kuàilè! PRETPLEK: China FUIFFACTOR: lange noedels eten. VIERING: op hun verjaardagen slurpen Chinezen vaak lange noedels naar binnen. Deze ongesneden noedels symboliseren een lang leven. En als de jarige de noedelslierten zonder te bijten of ze te breken op kan eten, voorspelt dat extra voorspoed. EXTRA CADEAUTJE: bij hun eerste verjaardag krijgen Chinese baby’s allerlei objecten te zien waar ze uit kunnen kiezen. Hun keuze zou iets zeggen over hun toekomst. Grijpt het kind geld? Dat voorspelt rijkdom. Een pen? Hij of zij wordt een schrijver. Rekenmachine? Ondernemer. Kippenboutje? Chef of levensgenieter. De…

Iemand maakt een grap. Je snapt de clou heus wel, maar je vindt ’m gewoon niet leuk. En op andere momenten schiet je ineens in de lach zonder dat je begrijpt waarom. Wat gebeurt hier? Onderzoekers van Western University (Canada) hebben ontdekt dat humor begrijpen in een ander hersengebied wordt aangestuurd dan humor waarderen. Ze lieten proefpersonen naar de komische tv-serie Seinfeld kijken, terwijl hun hersenen in een scanner zichtbaar waren. Daarbij viel op dat twee delen van het brein actief werden: het dorsale striatum en het ventrale striatum. Het eerste gebied zorgt ervoor dat iemand een grap begrijpt. Het tweede gebied veroorzaakt het plezierige gevoel nadat de grap is ‘binnengekomen’. Deze verdeelde verwerking kan misschien ook verklaren waarom bij mensen met hersenaandoeningen als de ziekte van Parkinson, humor soms…

Giftige outfit Dardanus pedunculatus heeft zich flink opgedoft in de Celebeszee tussen Indonesië en de Filipijnen. Het ziet er feestelijk uit, maar deze heremietkrab gebruikt giftige anemonen om zich te beschermen tegen vijanden. Pomponnetje Lybia edmondsoni leeft in het koraal rond Hawaï. Het is maar net hoe je in het leven staat welke bijnaam je hem geeft: pomponkrab of bokserkrab. De krab gebruikt levende anemonen om zich te verdedigen tegen aanvallers, en daarnaast als afhaalrestaurant. Hoe? Grote brokjes voedsel pikt de krab met zijn voorste scharen uit de anemonen. De kleine laat hij voor zijn pompons. Vuurschild Hij zal niet licht zijn, maar deze zee-egel is afdoende afschrikking tegen vijanden van bovenaf. De Asthenosoma marisrubri op de rug van deze (hier niet te identificeren) dragerkrab is stekelig én uitermate giftig.…